قانون مالیات‌های مستقیم در مورد خوداظهاری چه می‌گوید؟

0
395 بازدید
قانون مالیات‌های مستقیم در مورد خوداظهاری

خوداظهاری به‌عنوان یکی از شیوه‌های اخذ مالیات و در عین حال در نظام‌های مالیاتی مدرن به‌عنوان مهم‌ترین شیوه اخذ آن، در اصلاحیه قانون مالیات‌های مستقیم در سال ۱۳۹۴ مورد تأکید قانون‌گذار قرار گرفت؛ البته این روش دریافت مالیات پیشتر نیز در نظام مالیاتی ما وجود داشته ولی با غلبه محاسبه مالیات به‌صورت علی‌الرأس، خوداظهاری همواره از نقشی کم‌رنگ برخوردار بوده است. قسمت حاضر را با توجه به درخواست برخی از مخاطبان، به روشن نمودن مفهوم خوداظهاری و مبانی قانونی آن اختصاص می‌دهیم.

خوداظهاری چیست؟

منظور از خوداظهاری مالیاتی، فرایندی است که طیِ آن، مودیان مالیاتی رأساً مالیات خود را محاسبه و پرداخت می‌نمایند بدون اینکه ماموران مالیاتی در محاسبه و دریافت مالیات، دخالتی داشته باشند. این شیوه کارآمدترین روش دریافت مالیات است زیرا بار بررسی، تشخیص، محاسبه و دریافت مالیات را از سازمان مالیاتی برداشته و بر دوش مؤدیان قرار می‌دهد؛ در غیر این‌صورت تشخیص و دریافت مالیات نیازمند نیروی انسانی فراوان، صرف هزینه‌های مادی و بوروکراسی زیاد می‌باشد که خود، ناکارآمدی نظام مالیاتی را در پی دارد. در این شیوه، مؤدی بابت درآمدهای خود از منابع مالیاتی مختلف، تمام اطلاعات درآمدی خود را در قالب اظهارنامه (در کنار دفاتر و حساب سود و زیان و …) به سازمان امور مالیاتی ارسال می‌کند و مالیات متعلقه را پرداخت می‌کند. خوداظهاری اما به این معنی نیست که هیچگونه نظارتی بر آنچه که مؤدی ابراز می‌کند وجود ندارد بلکه سازمان علاوه بر دسترسی به بانک‌های اطلاعاتی نهادهای دیگر (از جمله بانک‌ها، ادارات ثبت، شهرداری‌ها و …) که فرصت نظارت و پیگیری اطلاعاتِ کاذبِ مؤدیان را به وی می‌دهد، حسب قانون برخی از اظهارنامه‌ها را به طور نمونه، مورد رسیدگی قرار می‌دهد. طبیعی است که در این رسیدگی‌ها، اظهارنامه‌های مؤدیان بزرگ و مؤدیانی که مالیات زیادی از آنها عاید دولت می‌شود از احتمال بیشتری برای مورد رسیدگی قرار گرفتن، برخوردارند.به‌طورمثال در اینجا دستورالعمل نحوه انتخاب پرونده‌های نمونه مربوط به مالیات عملکرد سال ۱۳۹۲ که بر اساس ماده (۱۵۸ سابق) ق.م.م صادر شده است را می‌آوریم.

حتما بخوانید:  16 دستورالعمل خوداظهاری کارشناسان رسمی دادگستری

خوداظهاری پیش از اصلاح قانون مالیات‌های مستقیم در سال ۱۳۹۴

بند (ب) ماده (۵۹) قانون برنامه سوم توسعه (مصوب ۱۳۷۹)، همزمان با پیش‌بینی تأسیس سازمان امور مالیاتی، وزارت اقتصاد را به فراهم‌کردن زمینه خوداظهاری مالیات مکلف کرده بود. طبق این بند: «وزارت امور اقتصادی و دارائی موظف است طی سه سال اول برنامه سوم توسعه، نسبت به طراحی و راه‌اندازی نظام جامع اطلاعات مالیاتی کشور اقدام کرده و با گردآوری و پردازش اطلاعات مربوط به فعالیتهای اقتصادی مؤدیان مالیاتی در شبکه فراگیر، روش خوداظهاری را در نظام‌مالیاتی کشور توسعه و ترویج دهد». جدای از این تکلیف، در خودِ قانون مالیات‌های مستقیم زمینه‌های قانونی برای روش خوداظهاری وجود داشت؛ از جمله ماده (۱۵۸ سابق) ق.م.م مقرر می‌داشت: «سازمان امور مالیاتی کشور می‌تواند در مورد بعضی از منابع مالیاتی، کلاً یا جزئاً و در نقاطی که مقتضی بداند طبق آگهیِ منتشره، در ‌نیمه اول هر سال اعلام نماید که در سال بعد، اظهارنامه‌های مؤدیان مَزبور را که به‌موقع تسلیم نموده باشند بدون رسیدگی قبول نموده و فقط تعدادی از ‌آن‌ها را به‌طور نمونه‌گیری و طبق مقررات این قانون مورد رسیدگی قرار خواهد داد». گرچه در قانون مالیات‌های مستقیم پیش از اصلاح، تکالیف مربوط به ارسال اظهارنامه و جریمه‌هایی برای عدم انجام آن تکلیف، وجود داشت ولی اولاً به دلیل نبودِ سیستم جامع مالیاتی، الکترونیک نبودنِ فرایند ارسال اطلاعات و از همه مهم‌تر قابل بخشودگی بودن جرایمِ مربوطه، عملاً شیوه خوداظهاری مالیات ناکارآمد بود و مؤدیان، خود را مجبور به ارسال اطلاعات درآمدی و هرینه‌ای به سازمان امور مالیاتی نمی‌دیدند.

مالیاتِ علی‌الرأس، شیوه غالب دریافت مالیات پیش از اصلاح قانون

در مقابلِ خوداظهاری مالیات، شیوه علی‌الرأس قرار دارد. در این روش فرایند بررسی اطلاعات درآمدی-هزینه‌ای مؤدیان، تشخیص درآمد مشمول مالیات و محاسبه و دریافت مالیات بر عهده ادارات امور مالیاتی است. بدیهی است در این روش بخش زیادی از درآمدهای مالیاتی صرفِ هزینه‌های محاسبه و دریافت مالیات می‌شود! پنج ماده مهم در قانون، پیش از اصلاح سال ۹۴ وجود داشت که مبانی قانونیِ دریافت مالیات به‌صورتِ علی‌الرأس را فراهم می‌کردند. این مواد عبارت بودند از: موادِ (۹۷) و (۹۸) و مواد (۱۵۲) تا (۱۵۴) که موارد محاسبه مالیات به صورت علی‌الرأس، قراین و ضرایب مالیاتی را معرفی می‌کردند (همگی پس از اصلاح قانون اصلاح یا حذف شدند). ماده (۹۸) ما را از هرگونه توضیح بیشتر در این مورد معاف می‌کند: «در موارد تشخیص عَلَی‌الرّأس، اداره امور مالیاتی باید پس از تحقیقات و بررسی‌های لازم و کسب اطلاعات موردنیاز از مَراجعِ مختلف اَعَم ‌از دولتی یا غیردولتی، ابتدا قرینه و یا قراینِ مَذکور در این قانون را که متناسب با وضعیت و موضوع فعالیت مؤدی باشد انتخاب و دلایل انتخاب نوع‌ قرینه یا قرائن و رقم آن‌ها را با توجیه کافی در گزارشِ رسیدگیْ قید نماید و سپس با اعمال ضریب یا ضرایبِ مقرّر در قرینه یا قرائن انتخابی، درآمد مشمول ‌مالیات مؤدی را تعیین نماید. درصورتی‌که به چند قرینه، اِعمال ِضریب شود، معدّلی که از نتایج اعمال ضریب به دست می‌آید درآمد مشمول مالیات ‌خواهد بود».

حتما بخوانید:  نکاتی مهم در خصوص پرداخت مالیات و عوارض ارزش افزوده

خوداظهاری پس از اصلاح قانون مالیات‌های مستقیم در سال ۱۳۹۴

پس از اصلاح قانون، مواد قانونی مرتبط با محاسبه مالیات به‌صورت علی‌الرأس از متن قانون حذف شد و بنابراین از ابتدای سال ۱۳۹۵، دیگر امکان دریافت مالیات به‌صورت علی‌الرأس وجود ندارد؛ از سوی دیگر اصلاحاتی در قانون صورت گرفت که شیوه اخذ مالیات به طریق خوداظهاری را به شیوه غالب دریافت مالیات تبدیل کرد. طبق ماده (۹۷) اصلاحی:‌ «درآمد مشمول مالیات اشخاص حقیقیِ موضوعِ این قانون که مکلّف به تسلیم اظهارنامه مالیاتی می‌باشند به‌استناد اظهارنامه مالیاتی مؤدی که با رعایت مقرراتِ مربوطْ تنظیم و ارائه شده و مورد پذیرش قرار گرفته باشد خواهد بود. سازمان امور مالیاتی کشور می‌تواند اظهارنامه‌های مالیاتیِ دریافتی را بدون رسیدگیْ قبول و تعدادی از آن‌ها را بر اساس معیارها و شاخص‌های تعیین‌شده و یا به‌طور نمونه انتخاب و برابر مقرراتْ مورد رسیدگی قرار دهد». دقت در متن ماده (۹۷) نشان می‌دهد که مضمون ماده (۱۵۸) پیش از اصلاحیه، در اینجا تکرار شده است.

در راستای گسترش تشخیص مالیات مبتنی بر اظهارنامه (خوداظهاری)، در ماده (۱۹۲) قانون، جریمه عدم ارسال اظهارنامه، کتمان درآمد و هزینه‌های غیرواقعی، به‌عنوان جرایم غیرقابل بخشودگی در نظر گرفته شد؛ به‌علاوه ارسال اظهارنامه شرط برخورداری از معافیت‌های مالیاتی در نظر گرفته شد. از طرف دیگر ماده (۱۶۹ مکرر) قانون، نهادهای مختلف را به همکاری با سازمان امور مالیاتی و تبادل اطلاعات با سازمان موظف کرد، سازمان نیز موظف شد که جهت تسهیل انجام تکالیف مالیاتی، سامانه‌های الکترونیک را برای مؤدیان فراهم کند. همه این عوامل در کنار یکدیگر موجب شده است تا به تدریج تشخیص علی‌الرأس از نظام مالیاتی حذف و شیوه خوداظهاری مالیات جایگزین آن شود؛ بنابراین مؤدیان مالیاتی موظف‌اند بابت کلیه درآمدهایی که در قانون برای آنها مالیات در نظر گرفته شده است، اظهارنامه ارسال و ضمن درج اطلاعات درآمدی-هزینه‌ای همراه با مستندات مربوطه (دفاتر، ترازنامه، حساب سود و زیان) مالیات متعلقه را پرداخت نمایند. یک سؤال باقی می‌ماند و آن اینکه اگر مؤدی‌ای از ارسال اظهارنامه خودداری نمود، مالیات وی چگونه محاسبه می شود؟ طبق قسمت اخیر ماده (۹۷) اصلاحی ق.م.م «درصورتی‌که مؤدی از ارائه اظهارنامه‌ مالیاتی در مهلت قانونی و مطابق با مقررات خودداری کند، سازمان امور مالیاتی کشور نسبت به تهیه اظهارنامه مالیاتیِ برآوردی بر اساس فعالیت و اطلاعات اقتصادیِ کسب‌شده مؤدیان از طرح جامع مالیاتی و مطالبه مالیاتِ متعلّق به¬موجبِ برگِ تشخیصِ مالیاتْ اقدام می‌کند».

اسلایدر جشنواره عید تا عید ۹۸

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید